DiversaMente › Blog › Hoe ADHD-medicatie werkt

ADHD en medicatie

Hoe ADHD-medicatie werkt in je brein: van dopamine tot concentratie

Je neemt een tablet, en een uur later lukt het om te beginnen aan die ene taak. Wat gebeurt er dan in je brein? Het korte antwoord: de meeste ADHD-medicatie zorgt dat er meer dopamine en noradrenaline beschikbaar is op de plekken waar je zenuwcellen met elkaar praten. Hieronder zie je hoe dat werkt, wat dopamine eigenlijk doet en wat je daarvan merkt.

Door Maan Kulhanek, psycholoog6 november 2026Leestijd 7 min

Let op: dit is uitleg, geen medisch advies. DiversaMente biedt psychologische begeleiding; een psycholoog schrijft geen medicatie voor. Starten, stoppen of aanpassen doe je altijd samen met je huisarts of psychiater. Het mechanisme hieronder is bewust vereenvoudigd: ook onderzoekers begrijpen nog niet alles, en het Farmacotherapeutisch Kompas schrijft zelf dat het werkingsmechanisme van methylfenidaat niet helemaal bekend is.

Hoe zenuwcellen met elkaar praten

Je brein bestaat uit miljarden zenuwcellen. Ze raken elkaar niet echt aan: tussen twee cellen zit een minuscuul spleetje, de synaps. Om een signaal door te geven, laat de eerste cel een boodschapperstof los: een neurotransmitter. Die steekt de spleet over en past op een receptor van de tweede cel, als een sleutel in een slot. Zo gaat het signaal verder.

Daarna moet de boodschap ook weer ophouden, anders blijft de tweede cel aan staan. Daarom zuigt de eerste cel de neurotransmitter weer op, via een transporter. Dat heet heropname. Zie het als een kraan (afgifte) en een afvoer (heropname). Hoeveel er in de spleet blijft staan, hangt van die twee af.

Bij ADHD gaat het vooral om twee boodschapperstoffen: dopamine en noradrenaline. Ze spelen een grote rol bij aandacht, motivatie en het sturen van je gedrag.

Wat er bij ADHD anders is

Bij ADHD werkt het systeem van dopamine en noradrenaline minder sterk of minder gelijkmatig in de gebieden die je aandacht, planning en motivatie sturen. Een bekende studie uit 2009 (Volkow en collega's) onderzocht 53 volwassenen met ADHD die geen medicatie gebruikten. In het beloningssysteem van hun brein waren er minder dopaminereceptoren en dopaminetransporters dan bij mensen zonder ADHD. Een vervolgstudie liet zien dat dit samenhing met motivatie: hoe lager die waarden, hoe lager de score op motivatie.

Dat betekent niet dat ADHD "een tekort aan dopamine" is, alsof er een batterij leeg is. Het beeld is genuanceerder, en het onderzoek is nog volop in beweging. Wat het wel laat zien: het is een verschil in hoe je brein werkt, niet een gebrek aan wilskracht. Dat je moeite hebt om te beginnen aan iets saais, is geen karakterfout.

Zo grijpt ADHD-medicatie in op dopamine

Geen van deze middelen is dopamine zelf. Ze veranderen hoeveel dopamine er beschikbaar is van wat je brein al heeft. Dat kan op twee manieren: de afvoer (heropname) dichtzetten of de kraan (afgifte) verder opendraaien. De afbeelding laat dat zien.

Zonder medicatie: dopamine wordt snel opgeruimd en het signaal is zwakZendende celOntvangende celZwak signaal

1. Zonder medicatieDe transporters ruimen de dopamine snel op. Er blijft weinig over voor de ontvangende cel.

Methylfenidaat: de transporters zijn geblokkeerd, dopamine blijft langer in de spleet en het signaal is sterkerZendende celOntvangende celSterker signaal

2. MethylfenidaatDe transporters zijn geblokkeerd. De dopamine blijft langer in de spleet en kan vaker aan een receptor binden.

Dexamfetamine: er komt extra dopamine vrij en het signaal is sterkerZendende celOntvangende celSterker signaal

3. DexamfetamineEr komt extra dopamine vrij, en ook de heropname wordt geremd. Het effect is hetzelfde: meer dopamine in de spleet.

  • Dopamine
  • Transporter (ruimt dopamine op)
  • Receptor (vangt het signaal op)
Sterk vereenvoudigde weergave van de ruimte tussen twee zenuwcellen (de synaps). Noradrenaline werkt op dezelfde manier en is hier weggelaten. Eigen illustratie, gebaseerd op de bronnen onderaan.
MiddelWat het in de synaps doet
Methylfenidaat
o.a. Ritalin, Concerta, Medikinet
Blokkeert de dopaminetransporter (en de noradrenalinetransporter). De heropname wordt geremd, waardoor dopamine langer in de spleet blijft. Volgens de richtlijn voor volwassenen is het de eerste keus.
DexamfetamineStimuleert vooral de afgifte van dopamine en noradrenaline, en remt daarnaast de heropname. Het effect houdt volgens het Farmacotherapeutisch Kompas 4 tot 8 uur aan.

Samengevat uit de Richtlijnendatabase en het Farmacotherapeutisch Kompas.

Welk middel bij jou past, kan niet worden voorspeld. Het kan zijn dat iemand goed reageert op het ene middel en niet op het andere, bijvoorbeeld omdat ze via een ander mechanisme werken. Daarom zoek je samen met je arts naar het middel en de dosis die bij jou werken.

Wat meer dopamine in je brein doet

Dopamine is geen "gelukstofje", zoals je soms leest. Het is een stof die helpt bepalen wat je aandacht krijgt en wat de moeite waard voelt. Als er genoeg dopamine beschikbaar is op de juiste plek, dan merken veel mensen met ADHD dit:

  • Je aandacht blijft makkelijker bij één ding. Het signaal van wat belangrijk is, komt sterker door ten opzichte van de ruis eromheen.
  • Beginnen wordt minder zwaar. Dopamine speelt een rol bij beloning en motivatie. Een taak die belangrijk is maar niet leuk voelt, krijgt meer "aantrekkingskracht".
  • Je kunt impulsen en afleiding beter laten gaan. Je hebt iets meer tijd tussen de prikkel en je reactie.
  • Je werkgeheugen en planning werken beter. Dingen in je hoofd houden, en stappen op volgorde zetten, kost minder moeite.
  • Het is vaak rustiger in je hoofd. Veel mensen beschrijven dat de constante stroom van gedachten wat afneemt.

Het effect is dus geen tovermiddel en ook geen "doping". Onderzoek op groepsniveau laat wel een duidelijk effect zien. In de richtlijn voor volwassenen is het aannemelijk dat methylfenidaat helpt tegen de kernklachten, al is de bewijskracht matig doordat de studies erg van elkaar verschillen. Hoe het voor jou uitpakt, hangt dus af van jou.

De medicatie doet het niet alleen

Medicatie maakt het makkelijker om te doen wat je toch al wilde. Maar structuur aanbrengen, grenzen aangeven en voorkomen dat je overbelast raakt, blijven dingen die je leert. Daar werk je aan in een begeleidingstraject, of zelf met het e-book over ADHD.

Meer dopamine is niet altijd beter

Dopamine en noradrenaline doen ook buiten je aandachtssysteem iets, bijvoorbeeld bij je eetlust, je slaap en je hart. Daarom hebben de middelen bijwerkingen. De richtlijn noemt een droge mond, minder eetlust, maag-darmklachten, angst, hartkloppingen, slaapproblemen en hoofdpijn, vooral in het begin, en een lichte stijging van hartslag en bloeddruk. Het Kompas noemt bij dexamfetamine dat je het niet te laat na de lunch moet innemen, om slaapproblemen te voorkomen.

Een te hoge dosis kan je juist onrustig of gespannen maken in plaats van helder. Daarom wordt de dosis rustig opgebouwd en worden bijwerkingen systematisch nagevraagd. Meld het gewoon als je je raar, gejaagd of platter voelt, in plaats van door te zetten.

Het effect houdt ook maar een beperkte tijd aan: bij dexamfetamine 4 tot 8 uur. Als het uitwerkt, kun je dat voelen, bijvoorbeeld als je dan minder helder bent of juist moe en prikkelbaar. Bespreek dat met je arts; soms helpt een ander preparaat of een ander moment van innemen.

En je hormonen?

Je dopaminesysteem staat niet los van de rest van je lichaam. Oestrogeen heeft in je brein een vergelijkbare invloed als dopamine op stemming, concentratie en emotionele controle, en werkt volgens het H3-netwerk op dezelfde knoppen. In het artikel ADHD, oestrogeen en dopamine lees je hoe dat zit, en waarom je klachten kunnen pieken in de week voor je menstruatie en in de overgang. Hoe dat door je hele leven heen verloopt, staat in ADHD en hormonen.

Voor je medicatie heeft dat een praktisch gevolg. Het kan zijn dat dezelfde dosis niet elke week van je cyclus even goed voelt werken, omdat je dopaminesysteem dan met meer of minder oestrogeen te maken heeft. Dat is onze eigen redenering op basis van dit mechanisme, geen vaststaand onderzoeksresultaat. Er is wel een kleine studie onder negen vrouwen waarin een tijdelijke verhoging van de medicatie in de laatste week van de cyclus de klachten verminderde, maar groter onderzoek is nodig.

Houd bij hoe je medicatie werkt

Noteer een paar maanden per dag hoe goed je medicatie werkt (bijvoorbeeld een cijfer van 1 tot 5) en op welke dag van je cyclus je zit. Neem dat mee naar je arts of psychiater. Zo bespreek je het met gegevens in plaats van met een gevoel, en pas je zelf niets aan. Wil je weten wat er speelt als je zwanger wilt worden of bent? Lees dan Zwanger en ADHD-medicatie.

Veelgestelde vragen

Vragen over ADHD-medicatie en dopamine

Maakt ADHD-medicatie dopamine aan?

Nee. De middelen veranderen hoeveel dopamine er beschikbaar is van wat je brein al heeft. Methylfenidaat remt de heropname en dexamfetamine stimuleert vooral de afgifte.

Is ADHD een tekort aan dopamine?

Zo simpel is het niet. Onderzoek laat zien dat het dopaminesysteem bij ADHD anders werkt, bijvoorbeeld met minder dopaminereceptoren en -transporters in het beloningssysteem. Het beeld is genuanceerder dan een leeg batterijtje, en onderzoekers zijn er nog niet uit.

Waarom werkt ADHD-medicatie niet bij iedereen even goed?

De middelen werken via verschillende mechanismen, en mensen verschillen in hoe hun brein reageert. Het kan zijn dat iemand goed reageert op het ene middel en niet op het andere. Ook de dosis en het moment van innemen maken verschil. Daarom zoek je samen met je arts naar wat bij jou past.

Hoe snel merk je het effect?

Dat hangt van het middel en het preparaat af. Dexamfetamine werkt volgens het Farmacotherapeutisch Kompas 4 tot 8 uur. Je arts legt uit wat je bij jouw middel mag verwachten.

Kan mijn cyclus invloed hebben op hoe mijn medicatie werkt?

Het is goed mogelijk. Oestrogeen heeft volgens het H3-netwerk een vergelijkbare invloed als dopamine op stemming en concentratie, en je klachten kunnen meebewegen met je cyclus. Houd bij hoe je medicatie werkt per dag van je cyclus en bespreek dat met je arts of psychiater.

Omslag van het e-book En wat nu? Herkenbare situaties en concrete tips bij ADHD

Meteen aan de slag met ADHD

In het e-book "En wat nu?" lees je herkenbare situaties waarin je vastloopt, waarom dat bij ADHD zo gaat en wat je dan kunt doen, met werkbladen en extra tips voor vrouwen. Nu tijdelijk met 50% korting.

Bekijk het e-book

Medicatie helpt je starten, de rest bouw je op

Of je nu wel of geen medicatie gebruikt: de momenten waarop je vastloopt, vragen om een eigen aanpak. DiversaMente begeleidt vrouwen met (een vermoeden van) ADHD of autisme die vastlopen in hun werk, thuis of allebei. Praktische begeleiding. Wandelend in Haarlem, de duinen of aan het strand.

Woon je niet in de buurt van Haarlem, of kun je niet of moeilijk lopen? Dan kan het ook via videobellen. Het traject is hetzelfde: 4 of 8 sessies van maximaal 60 minuten, hetzelfde tarief, en aan het einde hetzelfde terugvalpreventieplan op papier.

Plan een gratis kennismaking van 30 minuten, online. Geen wachtlijst, geen verwijzing nodig.

MK
Maan KulhanekPsycholoog, DiversaMente

Maan rondde in 2016 haar master Klinische Psychologie af aan de Universiteit van Amsterdam en werkte daarna tien jaar met uiteenlopende psychische klachten, het grootste deel binnen grootschalige ggz-instellingen. Ze is geschoold in cognitieve gedragstherapie, ACT, mindfulness, EMDR en oplossingsgerichte psychotherapie, en heeft zich de laatste jaren toegelegd op het neurodivergente brein. Met DiversaMente begeleidt ze vrouwen met ADHD of autisme, wandelend in Haarlem, de duinen en aan het strand, of via videobellen.

Bronnen

Waar dit artikel op is gebaseerd

De uitleg over het mechanisme komt uit Nederlandse richtlijnen en geneesmiddelinformatie en uit de genoemde onderzoeken, hier in eigen woorden samengevat. De afbeelding is een eigen, vereenvoudigde illustratie. Alle bronnen zijn geraadpleegd op 6 november 2026.

Verder lezen

Meer over het aanbod: ADHD-begeleiding voor vrouwen. Hoe een wandelend gesprek werkt, en wat er geldt als wandelen niet gaat, staat op wandelend in gesprek.